Kolejność i Podział Treści w Torze
Komentarz do parszy „Jitro” (części „Jitro” (imię człowieka)):
Szemot/2Moj/Exodos/Wj 18,1-20,26; Iz 6,1-7,9; 9,5-6; Mt 5,17-32.
Jak kolejność sugeruje rozsądne podziały rozważań Tory.
Rozważanie należy zacząć od samodzielnego
przeczytania lub wysłuchania fragmentów Biblii.
1. Wcześniej Omawiane Zagadnienia
Tematy tego czytania inne niż omówione w tym tekście,
były komentowane w poprzednich cyklach czytania Tory:
– tożsamość Jitry i ważność Pouczeń, jakie przekazał;
– ustanowienie hierarchii zwierzchników w Iszraelu;
– przygotowanie do zawarcia Przymierza z Bogiem;
– klasyfikacja i wyróżnienie Słów Boga z Góry Synaj;
– wykładnia Przykazań przez Mesjasza Jeszuę (Jezusa);
– (nie) wyróżnianie i znaczenia Oświadczeń Boga;
– właściwa chronologia wydarzeń w tym czytaniu;
– niewidzialny Bóg i objawienia;
– Ustanowienia (Przykazania) jakie Bóg dał w parszy Jitro.
– Bogactwo tego, co objawił Bóg nie ograniczone określoną liczbą.
Są one rozważane we wcześniejszych artykułach:
– Objawienia Słowa Boga;
– Czy Szczególnie Ważne Słowa?
– Kolejność do Zrozumienia;
– (Nie)Patrzenie na Boga…
– Ustanowienia Boga w Parszy Jitro;
– Bogactwo Przykazań.
Poprzednie komentarze rozważają już praktyczne i duchowe treści parszy,
więc warto kliknąć i otworzyć artykuły wskazane w odnośnikach powyżej.
2. Kolejność i Podział Treści w Torze
Szemot/2Moj/Exodos/Wj 18,5:
ויּבא יתרו חתן משׁה וּבניו ואשׁתּו”
„אל משׁה אל המּדבּר אשׁר הוּא חנה שׁם הר האלהים
do Moszego na tę_pustynię, gdzie on obozował tam (przy)_Górze tego_Boga.”
Szemot/2Moj/Exodos/Wj 19,1-2:
בּחדשׁ השּׁלישׁי לצאת בּני ישׂראל מארץ מצרים”
בּיּום הזּה בּאוּ מדבּר סיני
ויּסעוּ מרפידים ויּבאוּ מדבּר סיני
„ויּחנוּ בּמּדבּר ויּחן שׁם ישׂראל נגד ההר
w_dniu tym_oto przyszli (na)_Pustynię Synaj.
I_wyruszyli z_Refidim i_przyszli (na)_Pustynię Synaj
i_rozłożyli_obóz na_pustyni i_obozował tam Iszrael naprzeciw tej_góry.”
Na początku parszy „Jitro” i na początku 2. opisanego w niej wątku
zapisane są stwierdzenia o przyjściach pod Górę Boga, Górę Synaj:
– najpierw Jitry do rozłożonego już tam obozu Iszraela;
– potem samego Iszraela i rozłożeniu tego obozu.
Już samo to pokazuje jasno, że wydarzenia te są zapisane w odwrotnej kolejności,
co potwierdzają dalej inne fakty w Torze oraz wyjaśniająca to tradycja judaizmu
(np. wspomniane też w parszy odejście teścia Moszego i Iszraela od Góry Synaj,
które nastąpiło znacznie później – prawie rok po przybyciu pod Górę Boga),
więc z pewnością nie jest to błąd w tekście, ale celowe ułożenie tak narracji,
która wciąż poprawnie i jasno przedstawia historię i porządek wydarzeń.
Rzeczywista kolejność wydarzeń oraz kolejność ich relacji
to są różne sprawy, które mogą być zgodne lub podobne, ale nie muszą,
bo nie tylko nie zawsze jest możliwe przedstawienie chronologiczne,
ale też nawet gdy się da, nie zawsze był by to najwłaściwszy sposób.
Gdy kilka wydarzeń dzieje się równocześnie, ale np. w różnych miejscach,
to nie da się ich opisać na raz w dokładnie tym samym miejscu tekstu,
lecz trzeba je ułożyć i któreś umieścić w relacji najpierw, a inne później
(można oczywiście cechy wspólne opisać łącznie w 1 miejscu dla wszystkich,
ale nawet wtedy choćby samo wskazanie zdarzeń będzie miało kolejność;
zaś całkiem różne wydarzenia wymagają różnych i oddzielnych opisów).
Jeśli kilka ciągów wydarzeń się przeplata, wydarzenia zachodzą na przemian,
to pomimo tego, że dało by się je ułożyć i opisać ściśle chronologicznie,
skutkowałoby to rozdzieleniem wydarzeń, które są ze sobą powiązane
i utrudnieniem czytelnikowi kojarzenia zależności, przyczyn i skutków,
bo przerywniki z innych ciągów oddalałyby konteksty każdego wątku,
a nadmiarowe informacje nie na temat komplikowałyby zrozumienie
powodując zapominanie części faktów uwagą zwróconą na inną sprawę.
Dlatego zamiast relacji ściśle chronologicznej z takim przeplataniem
lepiej jest opisać najpierw jeden ciąg (lub choćby jego dość długą część),
a potem przechodzić do kolejnych cofając się przy tym w czasie relacji
i utrzymując poszczególne wątki razem w dość bliskich kontekstach.
Przykładem są Księgi Królów i Kronik z historią Jahuda(ha) i Iszraela
opisaną nie „wydarzenie po wydarzeniu”, ale zwykle „król po królu”
i przeskoki między królestwami zachodzą tam pomiędzy władcami
wskazując przy tym względny czas – rok panowania innego króla.
Jest tak też w historii Jahuda(ha) i Josefa opisanej w księdze Bereszit,
gdzie wieloletni wątek o Tamar i synach patriarchy opisano ciągiem,
choć zaczyna się długo przed sprzedażą Josefa i trwa około 15 lat,
nawet do czasu pobytu w więzieniu, gdzie później wyjaśnił sny.
Tak samo jak chronologiczne przeplatanie wątków robiłoby zamieszanie,
bardzo mylące mogłoby być łącznie wielu niechronologicznych faktów;
dlatego w taki sposób przesuwane mogą być całe dość duże tematy,
które będą możliwe do spójnego rozważenia pomiędzy innymi,
lub fakty pasujące tematycznie do innego miejsca w narracji;
a nie pojedyncze zdania wtrącane w zupełnie inne historie.
To rozważanie (zmiany) porządku relacji wydarzeń względem chronologii
wskazuje, że ułożenie podanych faktów nie jest przypadkowe, bez porządku;
więc zasadne jest spostrzeżenie, że przesunięcia mają swoje kryteria i np.:
fakty jednoczesne lub przeplatane wątki można ułożyć według ważności,
ale to też może być dokonane na różne sposoby lub nie wszędzie zachodzić…
Kiedy Jeszuę (Jezusa) Mesjasza zapytano „jakie jest pierwsze Przykazanie?„,
to nie odpowiedział o danym najwcześniej nakazie płodności i napełnienia Ziemi,
ale raczej o Jedyności Boga, miłowaniu Boga oraz o miłowaniu bliźniego,
które są zapisane w Torze znacznie dalej, dopiero w 5. i w 3. Księdze;
zatem nie myślał o kolejności objawienia, ale właśnie o ważności
i wyraźnie „pierwsze” rozumiał jako „najważniejsze”.
Tak samo słowa ogłoszone z Góry Synaj zaczynają się od najważniejszego,
bo jako pierwsze i najważniejsze podają tożsamość Boga, którą trzeba uznać,
bo to jest fundament, na którym opiera się wierność i spełnianie reszty.
Jako drugie zakazują uznawania bożków, bo przyjmując alternatywę
daje się sobie możliwość wyboru i odstępstwa, a stawia siebie najwyżej
czyniąc z bożków czczonych według potrzeb narzędzie do naginania etyki.
Dalej jako trzecie zabrania czynienia kultowych wizerunków (do ich czci),
które tworzą i umacniają fałszywe wyobrażenia kim i jaki miałby być Bóg,
ale jest to jeden ze szczególnych przykładów wcześniejszego zakazu,
więc ogólny zakaz jest ważniejszy, bo obejmuje też inne zwiedzenia…
Fakt, że Przykazania rozważane są począwszy od najważniejszego
nie oznacza jednak, że kolejności zawsze muszą być właśnie takie;
bo gdy pomyśli się np. o plagach, które poprzedziły wyjście z Micraim,
to początkowe były tylko wstępem, który potęgował dalsze wydarzenia,
wzmacniał zatwardziałość i gniew faraona, który brnął w konflikt
i dawał okazje, żeby okazać na nim większą moc i surowiej ukarać,
ale też stopniowo pobudzał niektórych do uwierzenia i nawrócenia;
zaś najważniejsze jest na końcu – Pesach i cud na Jam Suf.
Jeśli porządki według ważności mogą być tak skrajnie różne,
bo zarówno od najważniejszego jak i od najmniej ważnego;
to jak może to być właściwie rozpoznane i rozważone?
Spis Przykazań to wiele krótkich informacji i najważniejsze są na początku,
a historia plag to mniej, ale obszerniejsze relacje i najważniejsze są na końcu;
bo z takich rodzajów treści właśnie te części zapamiętuje się najlepiej:
– gdy fakty są różne i niezależne, dobrze przyswaja się je do pewnego stopnia,
a w nadmiernej ilości następuje zagubienie i resztę kojarzy się znacznie słabiej;
– gdy informacja obszernie, ale ciekawie, spójnie i logicznie przedstawia 1 temat,
to łatwiej się na niej skupić i ją zapamiętać, ale zaciera to wcześniejsze wątki.
Pomimo tego, że fakty mogą mieć różne ważności i był ułożone według nich,
nie jest to zawsze konieczne i dlatego nie należy na siłę szukać hierarchii
ani wmawiać do tekstu Biblii wniosków, że kolejność musi coś wskazywać;
bo w wielu sprawach fakty są równe, a wciąż muszą mieć jakąś kolejność;
a nawet gdy hierarchia istnieje, to jej wszystkie poziomy są potrzebne,
bo bez przejścia całej drogi nie da się dotrzeć do celu.
Historia w Biblii nie jest opisana w sposób ściśle chronologiczny,
ale logika tematów wpływa na porządek opisywywania wydarzeń,
które bywają przesuwane tak, żeby połączyć ich serie w wątki,
ale też by rozdzielić tematy bardzo obszerne i/lub ważne,
które przy połączeniu i płynnym przejściu jednego w drugi
mogłyby być rozważane razem w zbyt dużej ilości,
z której trudno byłoby przyswoić choćby wnioski.
Przykładem takiego rozdzielenia jest wtrącony wątek Jitry,
który następuje po długiej relacji trasy wędrówki z Ramses
i przed przygotowaniem do spotkania z Bogiem na Synaju
oraz zawarciem Przymierza i jego treścią – Prawem Boga.
Pouczenia, które Jitro daje Moszemu (Mojżeszowi)
oczywiście też są bardzo ważne i potrzebne, są częścią Tory
i przesunięcie ich relacji w to miejsce bardzo je wywyższa;
a mimo ich podania przez człowieka stanowią Przykazania,
które mogły być powszechnie znane ludziom wcześniej,
a przez Boga zostały przynajmniej uznane i potwierdzone;
ale fakt, że nie ma ciągłości dojścia do Synaju i wydarzeń tam,
lecz w międzyczasie dany jest do rozważenia inny temat,
wskazuje miejsce gdzie należy zrobić przerwę i podział,
żeby każdej części poświęcić należytą uwagę.
Inne miejsce, gdzie narracja zmienia się z chronologicznej w tematyczną
to rozważona już historia 10 plag w Micraim oraz świętowanie Pesach;
gdzie najpierw relacja przeprowadza przez plagi aż do ostatniej z nich
i kończy się na spotkaniu Moszego z faraonem po pladze ciemności
(w czasie, gdy ponownie stało się jasno i faraon mógł widzieć innych,
Mosze(h) mówi, że nie przyjdzie przed oblicze – do pałacu faraona
(gdzie faraon jest władcą i występuje tam z wywyższonej pozycji),
co wcale nie wyklucza tego, że faraon później przychodzi do niego
i po pladze wzywa go na zewnatrz jego domu, a nie do swego pałacu),
gdy Mosze(h) w dzień zapowiada śmierć pierworodnych o północy,
co w sposób oczywisty wskazuje najbliższą, a nie jakąkolwiek północ
i w ten sposób ostatnia plaga występuje w chronologicznej relacji;
o ile jednak rozdział 11. opisuje co stało się podczas tej rozmowy,
to rozdział 12. nie jest już tylko dalszą częścią tej historii,
ale jako tematyczny wprowadza Prawa Świętowania Pesach,
które trzeba było ogłosić wcześniej, przed kilkoma plagami…
Rozdział 12. zaczyna się od ustanowienia miesiąca Abib jako 1.,
co jest wskazaniem znacznie wcześniejszego czasu niż Pesach
i powinno być objawione nieco przed nowiem tego miesiąca,
żeby mógł być od początku uświęcony i by liczono wszystkie dni,
żeby Iszrael mógł wiedzieć kiedy jakie czynności ma wykonać
i żeby daty doniosłych wydarzeń mogły być rozpoznane.
Współczesna praktyka jest znacząco różna od historycznej
i starożytni uważaliby za dziwaczne to, co obecnie się dzieje,
bo np. podaje się gregoriańskie daty ważnych dat biblijnych,
żeby dla spraw rytualnych przeliczać daty z innego kalendarza
i wiele osób wcale nie zna biblijnych dat dni powszednich,
a pyta i wie tylko kiedy przypadają coroczne święta i nowie;
podczas gdy historycznie kalendarz biblijny był podstawowy
i wszyscy liczyli wszystkie dni od nowiów i znali biblijne daty
nie tylko „od święta”, ale w każdym dniu.
W sprawie Pesach było to potrzebne np. do oddzielenia baranków,
z czym na pewno nie można było czekać aż do 14. Abib/Nisan,
żeby nagle zrobić to bez wcześniejszej zapowiedzi i bez planu, bo:
– nie każdy hodował baranki i mógł oddzielić z własnych stad,
– nie każdy sprzedający miał dość dla wszystkich potrzebujących kupić,
– nie każdy baranek na sprzedaż spełniał wymogi oddania Pesach,
– trzeba było też porozumieć się z sąsiadami o wspólnej wieczerzy
(a jedna rodzina mogła być zapraszana na Wieczerzę przez kilka innych
i musieć odmawiać kolejnym, bo już zgodziła się spełniać Pesach z inną);
dlatego oddzielenie baranków to mógł być bardzo długi proces,
który wymagał podjęcia wielu prób i mnóstwa czasu na wykonanie;
dlatego Bóg wcześniej nakazał przygotować to na dzień 10. Abib,
żeby móc spełnić to sprawnie i z odpowiednim wyprzedzeniem,
co ogólnie poucza, że do świąt należy przygotowywać się wcześniej,
a nie ryzykować, że coś zostawione na ostatnią chwilę się nie uda.
Iszrael z pewnością potrzebował też wcześniej wypocząć
przed dniem wędrówki po nieprzespanej nocy Pesach;
a 3 dni plagi ciemności to były doby 11., 12. i 13. Abib,
czyli przypadające już po oddzieleniu baranków,
w które Egipcjanie nie mogli wymuszać pracy,
bo z powodu ciemności nie mogli wyjść z domów.
Dopiero dalsza część 12. rozdziału w powtórzeniu mówi o tym,
jak wszystko zostało spełnione według wcześniejszych poleceń
(bez powielania wszystkich szczegółów, które są już znane,
więc np. wzięcie i zabicie baranków dzieje się w różne dni
mimo tego, że w relacji zostało to opisane w 1 zdaniu,
które nawiązuje do niewiele wcześniejszego kontekstu
podającego kiedy i jak należy to wykonywać).
Ucząc się Słowa Bożego trzeba zawsze mieć tę świadomość,
że nie chodzi o to czy Tora(h) i wykład podoba się przy słuchaniu,
czy może robić wrażenie ilość, głębokość i ciekawość rozważań,
nie chodzi o powiedzenie o wszystkim, co napisane i co się wie;
ale trzeba coś z tego dobrze zapamiętać i stosować w praktyce;
dlatego uczący się koniecznie potrzebuje przyswajać nauczanie
i zawsze powinien po nim zadać sobie pytanie i rozważyć,
czego ważnego się dowiedział i jak to na niego wpływa;
zaś nauczający muszą zawsze myśleć o wnioskach,
do których rozważenia i uznania chcą doprowadzić;
dlatego kolejność, podział i ilość treści jest ważna,
bo nie powinno jej być zbyt mało ani zbyt dużo,
lecz dokładnie tyle, ile słuchający potrafią przyswoić
i wykorzystać w rozwoju swej pobożności.
Chwała Bogu!