Wieczność Jednego Przymierza
Komentarz do parszy „Ki Tisze” (części „Gdy Policzysz”):
Szemot/2Moj/Exodos/Wj 30,11-34,35; 1Krl 18,1-39; 1Kor 8,1-13;
Przymierze o jednej, pełnej treści ustanowione na wieczność.
Rozważanie należy zacząć od samodzielnego
przeczytania lub wysłuchania fragmentów Biblii.
1. Wcześniej Omawiane Zagadnienia
Tematy tego czytania inne niż omówione w tym tekście,
były komentowane w poprzednich cyklach czytania Tory:
– Spis Ludu Boga – cel i sposób, obowiązkowy dar;
– Szabat – Znak Przymierza z Iszraelem i przyłączonymi;
– złoty cielec – złe pragnienia, przeciwdziałanie i ukaranie winnych;
– obecność Boga za pośrednictwem posłanego anioła;
– drugie tablice kamienne i odnowienie Przymierza;
– świadomość własnych błędów i potrzeby poprawy;
– treść Przymierza na Kamiennych Tablicach;
– błąd kierowania się swoimi założeniami;
– właściwa relacja społeczności i przełożonych;
– Ustanowienia (Przykazania) jakie Bóg dał w parszy Ki Tisze;
– Niejawne działanie Boga widoczne w dobrych skutkach.
Są one rozważane we wcześniejszych artykułach:
– Zaliczeni do Przymierza;
– Przekonanie o (Nie)Doskonałości;
– Złoty Bożek dla Boga?
– Przygotowanie Społeczności;
– Ustanowienia Boga w Parszy Ki Tisze;
– Niejawne Objawienie.
Poprzednie komentarze rozważają już praktyczne i duchowe treści parszy,
więc warto kliknąć i otworzyć artykuły wskazane w odnośnikach powyżej.
2. Wieczność Jednego Przymierza
Szemot/2Moj/Exodos/Wj 30,11-15:
וידבּר יהוה אל משׁה לּאמר”
כּי תשּׂא את־ראשׁ בּני ישׂראל לפקדיהם
ונתנוּ אישׁ כּפר נפשׁו ליהוה בּפקד אתם
ולא יהיה בהם נגף בּפקד אתם
זה יתּנוּ כּל העבר על הפּקדים מחצית השּׁקל
בּשׁקל הקּדשׁ עשׂרים גּרה השּׁקל
מחצית השּׁקל תּרוּמה ליהוה
כּל העבר על הפּקדים
מבּן עשׂרים שׁנה ומעלה יתּן תּרוּמת יהוה
העשׁיר לא ירבּה והדּל לא ימעיט ממּחצית השּׁקל
„לתת את תּרוּמת יהוה לכפּר על נפשׁתיכם
Gdy policzysz te głowy synów Iszraela aby_spisać_ich,
niech_złożą mąż_[każdy] okup duszy_swej dla_יהוה [Boga] przy_spisie ich
aby_nie było pośród_nich klęski przy_spisie ich.
To da każdy ten_spisywany: na tych_spisywanych pół tego_szekla
według_szekla tego_świętego – dwadzieścia ger tego_szekla,
pół tego_szekla darem dla_יהוה [Boga].
Każdy ten_spisywany na tych_spisywanych
od_syna dwudzietu lat i_wyżej da dar יהוה [Bogu]
ten_bogaty nie powiększy, a_ten_biedny nie pomniejszy z_pół tego_szekla
aby_dać ten dar יהוה [Bogu] na_przebłaganie za dusze_wasze.”
Na początku parszy „Ki Tisze” znajduje się nakaz Boga,
że przy liczeniu i spisywaniu każdy ma złożyć okup – pół szekla;
ale w tym fragmencie tekstu nie ma informacji czego pół szekla dać
mimo kilku powtórzeń tej ilości w rozkazie do ogłoszenia…
Czy zatem można było dać pół szekla czegokolwiek?
Złota, srebra, miedzi, kamieni, piasku, drewna, zboża?
W następnym wersecie, który jest już tylko dla Moszego (Mojżesza)
rozkazem wzięcia tego, co zostanie dane przez spisywanych mężczyzn
w większości polskich przekładów pojawia się słowo „pieniądze„,
co mogłoby sugerować, że szekl/szekel to miałaby być waluta/moneta
i Naród Iszraela później rzeczywiście posługiwał się różnymi szeklami,
w tym np. tyryjskim, babilońskim i własnym, ale to nie te czasy,
a pieniądze zupełnie nie pasują do tej historii…
W niewoli najprawdopodobniej nie pozwolono im bić własnej monety
i raczej wtedy wcale nie zarabiali ani nie posługiwali się pieniędzmi,
ale otrzymywali najwyżej potrzebne do życia minimum pokarmu
lub mieli wydzielony czas pracy, w którym mieli go sobie wytworzyć;
a oddanie Bogu obcych monet (z wizerunkiem faraona lub bożka)
byłoby niedozwolone i wymagało ich wymiany na coś innego,
jak to było praktykowane w czasach Jeszui (Jezusa) Mesjasza.
Choć podczas wędrówki przez pustynię nie było już ciężaru niewoli,
to wciąż nie było też potrzeby handlu ani zarabiania pieniędzy,
bo wszyscy pozyskiwali według potrzeb te same dary od Boga,
zatem nie było żadnego powodu, żeby uruchamiać mennicę…
Już dużo wcześniej w Torze (Bereszit/1Moj/Genesis/Rdz 24,22)
szekl jest wskazany jako jednostka masy/ciężaru, a nie wartości
i w różnych przykładach pojawiają się szekle złota, srebra i miedzi
(w tym np. razem obok siebie w rozliczeniu darów na Przybytek),
których wartości są bardzo różne, więc nie jest to nominał.
W praktyce jednak złoto nie było obiegowym środkiem płatniczym
(co najwyżej w sporadycznych transakcjach o wielkiej wartości),
bo było zbyt mało dostępne i zbyt cenne, żeby się nim posługiwać;
analogicznie miedź/brąz używano raczej do produkcji narzędzi
i moneta o wadze 1 ger (nieco ponad pół grama) miałaby małą wartość
(a w starożytności polegano na rzeczywistych wartościach monet,
pieniądze nie były umownymi liczbami drukowanymi na banknotach,
dlatego otrzymujący monetę miał pewność, że wszędzie ma wartość
i nawet w obcym kraju może zostać zważona i tak samo uznana),
dlatego rolę obiegowego pieniądza pełniło głównie srebro,
stąd też słowo „כּסף” („kesep”), które pierwotnie oznacza „srebro”
uzyskało też znaczenie „pieniądza”, jakie jest tu w tłumaczeniach.
Szemot/2Moj/Exodos/Wj 30,16:
ולקחתּ את כּסף הכּפּרים מאת בּני ישׂראל”
ונתתּ אתו על עבדת אהל מועד
והיה לבני ישׂראל לזכּרון לפני יהוה
„לכפּר על נפשׁתיכם
i_dasz je na służbę Namiotu Wyznaczonych_Czasów
i_będzie dla_synów Iszrela na_pamiątkę przed_obliczem יהוה [Boga]
na_przebłąganie za dusze_wasze.”
Zgodnie z rozliczeniem, które będzie podane w parszy „Pekudei”,
srebra na Przybytek dano dokładnie tyle, ile miało być podatku,
od nikogo mniej oraz od nikogo ani ogólnie niczego więcej;
jak więc można było zbudować to, co było opisane wcześniej,
gdy właśnie to srebro było potrzebne na podstawy i haczyki,
skoro zarządzenie zbiórki srebra pojawia się później,
dopiero po opisie rzeczy, do których ma być użyte?
Wszystko, o czym było napisane w parszach „Teruma(h)” i „Tecawa(h)”,
to jeszcze nie była relacja tego jak Przybytek został zrobiony,
to nawet nie był opis tego, co Bóg lub Mosze(h) ogłosili Iszraelowi;
dotąd w 2 poprzednich i części tej parszy czytane było tylko o tym,
co do Moszego Bóg mówił podczas 1. 40 dni na Górze Synaj,
czego do tej chwili dowiedział się tylko sam Mosze(h) (Mojżesz),
a czego ogłoszenie i wykonanie będzie w parszy „WaJekehel”,
kiedy Iszrael zostanie zgromadzony by spełnić wszystko,
kiedy Mosze(h) będzie już wiedział i zastosuje wszystko razem:
wezwie do złożenia dobrowolnych darów i zbierze podatek,
a także wyznaczy osoby do wykonania części Przybytku.
Wszystko, co dotąd było napisane o budowie i porządku służby w Świątyni
zostało Moszemu powiedziane przez Boga w 1. 40 dni na Górze Synaj,
gdy były pisane [pierwsze] Tablice Kamienne z treścią Przymierza;
jeszcze zanim Naród Iszraela popełnił grzech złotego cielca.
Szemot/2Moj/Exodos/Wj 31,18:
ויּתּן אל משׁה כּכלּתו לדבּר אתּו בּהר סיני”
„שׁני לחת העדת לחת אבן כּתבים בּאצבּע אלהים
dwie Tablice tego_Świadectwa, Tablice Kamienne, zapisane z_palca Boga.”
Być może jest to dla wielu oczywista informacja,
ale fakt ten może być trudny do dostrzeżenia z powodu rozciągłości treści,
dlatego bardzo ważne jest by zapamiętać o historycznej kolejności wydarzeń,
że Bóg dał Prawo o budowie Przybytku, wyborze i wyświęceniu kohenów
przed napisaniem pierwszych Tablic Kamiennych i grzechem złotego cielca,
zatem wszystko to było już ustanowione przed odstępstwem Iszraela.
W tym samym czasie była zapisywana treść dwóch Tablic Kamiennych
i Bóg mówił Moszemu o wykonaniu Przybytku i szat kohenów.
Czy więc było wtedy mówione o jednym, a pisane całkiem coś innego?
Czy świadczy to raczej, że porządek Świątyni też jest opisany na Tablicach,
zaś „Aszeret HaDebarim” obejmuje więcej niż się powszechnie uznaje,
a nie tylko te początkowe słowa, które Bóg ogłosił z Góry Synaj?
Jest to istotne z powodu istnienia poważnej herezji (którą obala),
jaka pojawia się w społecznościach ukazujących się jako mesjańskie
i w nauczaniach osób, które pozornie zdają się głosić Torę:
Według tej herezji należy rozróżniać treści Przymierza i Prawa
zamiast właściwego uznawania, że Prawo jest treścią Przymierza.
Głosiciele błędnej koncepcji twierdzą, że przed złotym cielcem
zawarte było tylko „Przymierze” zawierające to, co uważają za dobre,
a bez elementów, które im się nie podobają i uważają je za złe,
które Bóg miałby nadać za karę dopiero po tym wielkim grzechu,
do czego zaliczają się np. kary i przebłagania za grzechy,
a także wybór plemienia Lewiego do służby w Świątyni
oraz Aharona i jego potomków na kohenów (kapłanów).
Jeśli chodzi o kary za grzechy, w tym najsurowszą karę śmierci,
to sporo takich wyroków jest podanych już w parszy „Miszpatim”,
przed odczytaniem Przymierza i pokropieniem krwią ludu:
1. bezwzględny wyrok śmierci za celowe morderstwo;
2. wyrok śmierci za uderzenie ojca lub matki (przez dorosłego);
3. wyrok śmierci za porwanie człowieka (w celu sprzedaży);
4. wyrok śmierci za złorzeczenie rodzicom (Mt 15,4; Mk 7,10);
5. wyrok śmierci za nieupilnowanie agresywnego bydła;
6. wyrok śmierci za praktykowanie czarów;
7. wyrok śmierci za współżycie ze zwierzętami;
8. wyrok śmierci za składanie oddań (ofiar) bożkom;
9. śmierć od Boga za uciskanie wdów lub sierot;
więc pewne i oczywiste jest, że one są treścią Przymierza,
bo faktycznie zostały dane jeszcze przed jego zawarciem
i Jeszua (Jezus) wskazuje jedną z nich jako ważniejszą od tradycji;
co więcej Bóg mówi też o aniele towarzyszącym Iszraelowi,
że nie przebaczy ich przestępstw…
Jeszcze wcześniej, bo już wśród Praw Pesach w parszy „Boe”:
10. kara śmierci za spożycie chamecu podczas 7 dób Chag HaMacot.
Ponadto w początkowej części tej parszy „Ki Tisze” są podane:
11. wyrok śmierci za użycie oleju do namaszczenia poza Świątynią;
12. wyrok śmierci za użycie poświęconego kadzidła poza Świątynią;
13. wyrok śmierci za wykonywanie jakiejkolwiek pracy w Szabat;
14. śmierć za nie obmycie rąk i nóg przez kohena przed służbą;
15. plaga za nie złożenie opłaty pół szekla [srebra] przy spisie;
zatem przed grzechem złotego cielca wyznaczono wiele kar
za grzechy różnych rodzajów – i przeciwko etyce i rytualne.
Choć Prawa dotyczące warunków i sposobu składania oddań przebłagalnych
podano dopiero w Księdze Wajikra jako ogłoszone w Namiocie Zgromadzenia,
zatem rzeczywiście nastąpiło to znacznie później niż grzech złotego cielca;
to już w parszy „Tecawa(h)” kilkakrotnie pojawiają się stwierdzenia o tym,
że oddania chatat mają być składane podczas wyświęcania kohenów;
więc z pewnością były przez Boga postanowione i wiadome wcześniej.
Jeszcze przed tym, gdy jest mowa o szatach dla kohenów (kapłanów),
nie są one przeznaczone dla kogokolwiek ani wszystkich z Narodu Iszraela,
nie ma polecania wybierania lub wyznaczania do pełnienia tej służby,
ale od początku funkcja i szaty kohenów są dla Aharona i jego potomków,
a szata kohena hagadol ma być dziedziczna – przechodzić z ojca na syna,
co dowodzi, że służbę kohenów ma pełnić tylko ta jedna rodzina,
o czym Bóg zdecydował przed i niezależnie od grzechu złotego cielca.
Sprawa ta jest jednak bardziej skomplikowana i trudniejsza w zrozumieniu,
bo wcześniej Bóg powiedział, że Iszrael będzie „מְלֶכֶת כֹּהֲנִים” („malkut kohanim”),
czyli „królestwem kohenów (kapłanów)”, co może obejmować więcej osób,
bo np. oddania przy zawarciu Przymierza mieli składać młodzieńcy,
a oddania Pesach w Micraim (Egiptach) prawdopodobnie głowy rodzin.
Z faktów tych nie można sobie wybrać jednych, a odrzucić innych,
ale trzeba znaleźć właściwy zakres zastosowania każdego z nich
oraz pogodzić wszystkie tak, żeby były uznane i potwierdzone,
choć też ograniczone przez obowiązywanie innych warunków.
„Młodzieńcy”, którzy mieli składać oddania przy zwarciu Przymierza
nie byli dowolnymi osobami z Narodu Iszraela, ale wybranymi do tego,
a tradycja wyjaśnia, że wybrano ich z pośród pierworodnych,
bo już wcześniej Bóg dał nakaz poświęcenia Mu pierworodnych;
ale też od początku nie na oddanie ani nie do służenia przy ołtarzu,
lecz żeby zostali wykupieni, co jednak nie było wtedy wyjaśnione…
Nakaz poświęcenia Bogu i wykupu pierworodnych synów
został nadany przez Boga po pladze śmierci pierworodnych w Micraim,
która jest jego powodem, ale nie podano wtedy celu ani sposobu wykonania
i dopiero z Księgi Bemidbar wiadomo, że wykupem mieli być Lewici,
a w razie braku dostatecznej liczby 5 szekli srebra za nadmiarową osobę,
do czego Tora(h) zawierała przygotowany fundament znacznie wcześniej,
z czego wiadomo, że pierworodnych nie wybrano do służby ołtarza…
…ale o ile polskie słowo „kapłan” dość jednoznacznie kojarzy się z służbą obrzędów,
o tyle hebrajskie „כֹּהֵן” („kohen”) to może być „kapłan”, „zwierzchnik”, „urzędnik”,
„szlachetnie urodzony” oraz po prostu „szlachetny”, czego wymagają te funkcje
i zastrzeżenie dla Lewitów jednego rodzaju służby nie odbiera innym pozostałych,
bo nakaz dania podwójnej części dziedzictwa pierworodnemu jest dalej w Torze
i pierworodni wciąż są wyróżnieni w Iszraelu, a Naród Iszraela pośród narodów
zachowując swe „szlachetne urodzenie” – wybór ze względu na praojców (Rz 11,28)
oraz znajomość i doświadczenie w życiu zgodnie z Torą, czego mają nauczać.
Bycie zwierzchnikiem to nie jest decydowanie i rządzenie jak by się chciało,
ale odpowiedzialność za powierzonych podległych i obowiązek nadzorowania,
więc gdy np. nikt nie złoży potrzebnego daru w terminie swojej grupy,
to zwierzchnik tej grupy jest winny tego, że nie spełniła swojego obowiązku,
bo to zwierzchnik musi ogłaszać i egzekwować porządek wpólnego działania,
rozstrzygać spory, wydawać wyroki i gdy trzeba, to też wymierzać kary,
a także nauczać publicznie tego, co potrzebuje znać cała społeczność
i prywatnie doradzać o tym, czego ktoś jeden musi się dowiedzieć,
do czego trzeba być godnym zaufania i autorytatywnym,
żeby inni chcieli się podporządkowywać widząc sens tego.
Chociaż udzielenie pierworództwa nie jest dowolnym wyborem ojca,
bo Tora(h) nie pozwala dać go synowi kochanej żony pomijając pierwszego;
to jednak Biblia świadczy też, że pierworództwo może być utracone
i gdy najstarszy syn je shańbi, to może być przeniesione na innego…
Pierworództwa po Adamie nie zachował Kain, ale otrzymał je Szet
i z przykładów, w których fakty pozwalają stwierdzić to na pewno
w Księdze Bereszit począwszy od Abrahama dostaje je młodszy syn:
Abram, a nie Haran; Icchak, a nie Iszmael; Jakub, a nie Aszaw (Ezaw);
Josef, a nie Reuben; Efraim, a nie Menasze(h); potem zmiany plemion…
Nie można więc mieć o sobie wysokiego mniemania
niezależnie od swojej wierności i jakości służby dla Boga;
bo wszystko można utracić i zostać surowo ukaranym:
Szemot/2Moj/Exodos/Wj 31,14-15:
וּשׁמרתּם את השּׁבּת כּי קדשׁ הוא לכם”
מחלליה מות יוּמת
כּי כּל העשׂה בהּ מלאכה
ונכרתה הנּפשׁ ההוא מקּרב עמּיה
שׁשׁת ימים יעשׂה מלאכה
וּביּום השּׁביעי שׁבּת שׁבּתון
קדשׁ ליהוה
כּל העשׂה מלאכה בּיום השּׁבּת
„מות יוּמת
znieważający_go śmiercią zabity_(zostanie),
bo każdego tego_wykonującego w_nim pracę
i_wycięta_[będzie] ta_dusza oto spośród ludu_jego.
Sześć dni wykonywać_(się_będzie) pracę,
a_w_dniu tym_siódmym Szabat odpoczynku
poświęcony dla_יהוה [Boga].
każdy ten_wykonujący pracę w_dniu Szabatu
śmiercią zabity_(zostanie).”
Szabat został dany ludziom jako czas odpoczynku i święto,
ale też koniecznie czas poświęcony dla Boga,
który ma swoje ograniczenia i wymagania do spełnienia,
których trzeba strzec – pilnować, żeby je dobrze wykonać,
bo uchybienia obarczone są najsurowszą karą – śmiercią,
o czym w tych 2 wersetach jest napisane aż 3 razy.
Szemot/2Moj/Exodos/Wj 31,16-17:
ושׁמרוּ בני ישׂראל את השּׁבּת”
לעשׂות את־השּׁבּת לדרתם
בּרית עולם בּיני וּבין בּני ישׂראל
אות הוא לעלם כּי שׁשׁת ימים עשׂה יהוה
„את השּׁמים ואת־הארץ וּביּום השּׁביעי שׁבת ויּנּפשׁ
aby_zachowywać oto ten_Szabat dla_pokoleń_swych,
Przymierze Wieczności między_Mną i_między synami Iszraela,
znak to na_Wieczność, bo (w)_sześć dni uczynił יהוה [Bóg]
oto te_Niebiosa i_oto tę_Ziemię, a_w_siódmym odpoczął i_wytchnął.”
W większości polskich przekładów Biblii ten fragment o Szabacie
mówi, że jest to „Przymierze Wieczne„ „w pokoleniach” lub „poprzez pokolenia”
(choć najściślej „לדרתם” należałoby wyrazić raczej jako „dla_pokoleń”),
ale w drugiej części w tłumaczeniach często pojawia się np. „znak na wieki„,
co może mylnie sugerować „długi czas”, „setki lat”, a nie „wieczność„, „na zawsze„,
podczas gdy w oryginale w obu miejscach są warianty słowa „עֹולָם„ („(a)olam„),
którego pełne, rzeczywiste znaczenie jest jeszcze szersze i potężniejsze…
Słowo „עֹולָם„ („(a)olam„) powinno być dość dobrze znane osobom mesjańskim
(a najlepiej tym, którzy w codziennej praktyce używają języka hebrajskiego),
bo jest częścią błogosławieństw i modlitw, które często mówi się w tym języku
nawet jeśli poza tym praktycznie nie posługuje się tym świętym językiem, np.:
– „בָּרוּךְ שֵׁם כְּבוֹד מַלְכוּתוֹ לְעוֹלָם וָעֶד” („Barukh Szem Kebod MalkutO le_(A)olam wa_Ed”)
(„Błogosławione Imię Chwalebnego Królowania_Jego na_Wieczność i_Zawsze”);
– „בָּרוּךְ אַתָּה יהוה אֱלֹהֵינוּּ מֶלֶך הָעוֹלָם„ („Barukh Ata(h), Adonai, Eloheinu, Melek Ha_(A)olam„)
(„Błogosławiony_(jesteś) Ty, Adonai, Boże_nasz, Królu tego_Wszechświata„).
Jak widać w błogosławieństwie, którym odpowiada się na wyznanie wiary „Szema Iszrael…”
oraz słowach rozpoczynających wiele tradycyjnych błogosławieństw, np. chleba i wina
słowo „עֹולָם„ („(a)olam„) raz oznacza w nich „Wieczność”, a raz „Wszechświat„/„Świat„
i podobnie w Tanakhu występuje w obu tych znaczeniach (np. Ps 73,12; Koh 3,11),
a zatem określa nie tylko „długi czas”, ale jednocześnie „cały czas i całą przestrzeń„,
więc mówi nie tylko o tym, że „zawsze„, ale też że „wszędzie„…
Ujęcie jednocześnie czasu i przestrzeni jako jednej „czaso-przestrzeni„
to jest coś obcego naturalnemu ludzkiemu postrzeganiu i sposobowi myślenia,
bo gdy w przestrzeni możemy się poruszać tam i z powrotem w różnych kierunkach,
to w czasie doświadczamy tylko aktualną chwilę bez możliwości przesunięć,
a zatem czas stanowi dla nas zupełnie inną jakość niż przestrzeń…
Mimo tego nieco ponad 110 lat temu (w 1915 roku n.e.)
odkryto „ogólną teorię względności„ (czego dokonał Albert Einstein),
w której nie tylko czas i przestrzeń funkcjonują razem jako wymiary,
ale też podobnie ulegają zakrzywieniom pod wpływem mas/energii…
„Ogólna teoria względności„ to od dawna nie tylko pomysł („hipoteza”),
ale sprawdzone eksperymentalnie i stosowane w praktyce narzędzie,
z którego prawdziwości codziennie korzystają miliony ludzi na Ziemi,
bo jest niezbędne np. do dokładnej lokalizacji przy pomocy GPS
i nawigacji pomagającej sprawnie podróżować po nieznanych trasach
(satelity nadają sygnały zawierające identyfikator/pozycję i czas emisji,
a odbiornik z różnic czasów względem swego zegara oblicza odległości
i wyznacza pozycję/obszar przy przecięciu okręgów/sfer wokół nadajników;
ale czas płynie wolniej w silniejszym polu grawitacyjnym (bliżej Ziemi)
oraz w zależności od coraz większych prędkości poruszania się
[zatem np. w samochodzie, samolocie i satelicie czas płynie inaczej],
a milionowa część sekundy niedokładności to ponad 299 metrów,
czyli np. niezdolność rozpoznania na której ulicy jedzie samochód,
dlatego uwzględnienie „ogólnej teorii względności” jest tu kluczowe).
Co dla ludzkiej nauki stało się możliwe do zrozumienia około 100 lat temu
(a potwierdzone, uznane i wykorzystywane w kolejnych dziesięcioleciach),
to od kilku tysięcy lat jest naturalnie wyrażone w języku hebrajskim,
co zadziwia i świadczy, że ten język jest danym ludziom dziełem Boga,
który widzi całość przestrzeni i czasu oraz może na nie wpływać,
dlatego traktuje je jako jedno i tak o tym mówi.
Przymierze Boga z ludźmi, którego świadectwem jest Tora(h)
jest jedno, doskonałe, niezmienne, na wieczność, na zawsze i wszędzie,
a wszystkie jego elementy składowe mimo pozornych sprzeczności
w rzeczywistości sensownie się uzupełniają i świetnie pasują.
Chwała Bogu!